• Autosan A1010M Medium Autosan A1010M Medium

    W 1995 roku wyprodukowano pierwszą serię informacyjną 10 sztuk autobusów Autosan A10-10M. Konstrukcja tego modelu była oparta na spawanej podłużnicowo–kratow...

  • Sanok (stacja kolejowa) Sanok (stacja kolejowa)

    Budynek został zbudowany przez władze C. K. Austro-Węgier w 1884 roku w związku z uruchomieniem nowej linii kolejowej w ramach Kolei Transwersalnej w tym sam...

  • Sanok Dąbrówka Sanok Dąbrówka

    Na 15 listopada 1895 zaplanowano otwarcie stacji kolejowej "Dąbrówka – Sanok”, dla pociągów osobowych. Na początku XX wieku przez stację kursował pociąg ze L...

  • Konstal ND Konstal ND

    ND – wagony tramwajowe doczepne produkowane od 1948 roku. Wagony ND początkowo produkowane były w Zjednoczonych Fabrykach Maszyn, Kotłów i Wagonów L. Zieleni...

  • Autosan A1112T Autosan A1112T

    Autosan A1112T – seria autobusów turystycznych rodziny A11 produkowanych od 1999 roku przez zakłady Autosan w Sanoku. Produkowano również ich odmiany międzym...

  • Sanok SN2 Sanok SN2

    Sanok SN2 – oznaczenie tramwaju elektrycznego wytwarzanego w latach 1938–1939 w Zjednoczonych Fabrykach Maszyn, Kotłów i Wagonów L. Zieleniewski-Fitzner i Ga...

  • Autosan A1012T Autosan A1012T

    Autosan A1012T Lider – autobus międzymiastowy produkowany od 1996 roku jako model A10-12T.01 Lider przez zakłady Autosan w Sanoku. Powstaje także w odmianach...

  • Lotnisko Sanok-Baza Lotnisko Sanok-Baza

    Lotnisko Sanok-Baza – lotnisko cywilne w Sanoku, w województwie podkarpackim, stanowiące od 1961 roku bazę Lotniczego Pogotowia Ratunkowego. Przeznaczone jes...

  • Lądowisko Sanok-Szpital Lądowisko Sanok-Szpital

    Lądowisko Sanok-Szpital – lądowisko sanitarne w Sanoku w województwie podkarpackim, znajdujące się przy Szpitalu Specjalistycznym, przy ul. 800-lecia 26 w dz...

  • Dworzec autobusowy "Okęcie” w Sanoku Dworzec autobusowy "Okęcie” w Sanoku

    Dworzec autobusowy "Okęcie” w Sanoku – nieistniejący dworzec służący komunikacji autobusowej w Sanoku. Był budowany od końca lat 70. Dworzec Miejskiej Komuni...

  • Dworzec autobusowy przy ul. Kazimierza Lipińskiego w Sanoku Dworzec autobusowy przy ul. Kazimierza Lipińskiego w Sanoku

    Dworzec autobusowy w Sanoku – dworzec służący komunikacji autobusowej w Sanoku. W okresie PRL dworzec autobusowy w Sanoku był zlokalizowany na Placu Rewolucj...

Bieszczadzka Kolejka Leśna

Bieszczadzka Kolejka Leśna – kolej wąskotorowa w Bieszczadach o szerokości toru 750 mm, będąca najwyżej położoną linią wąskotorową w Polsce. Powstała pod koniec XIX wieku jako kolej Nowy Łupków – Cisna, eksploatowana była gospodarczo do 1994 roku do transportu drewna i przewozu osób. Od 1997 roku funkcjonuje ponownie jako atrakcja turystyczna, głównie w sezonie letnim. Bazą kolejki jest stacja w Majdanie koło Cisnej, skąd pociągi kursują obecnie na dwóch trasach o łącznej długości 20 km, w kierunku stacji Przysłup oraz Balnicy. Zamknięte pozostają odcinki Przysłup – Wetlina – Moczarne, Balnica – Smolnik, Smolnik – Rzepedź oraz Smolnik – Nowy Łupków. Od 2012 roku kolejka kursuje również zimą w okresie ferii szkolnych.

image

1.1. Historia Budowa
W roku 1890 rozpoczęto budowę linii kolejki wąskotorowej z Nowego Łupkowa do Cisnej. Linia ta miała ułatwić inicjatorom budowy – wiedeńskim i budapesztańskim przedsiębiorcom drzewnym – eksploatację największego bogactwa Bieszczadów, jakim są lasy, dzięki połączeniu z koleją normalnotorową Pierwszą Węgiersko-Galicyjską Koleją Żelazną w Łupkowie. Projektantem kolejki był polski inżynier Albin Zazula. Większość prac przy budowie linii kolejowej wykonywało ręcznie, bez pomocy urządzeń technicznych, 300 robotników. Główny szlak poprowadzono wzdłuż dolin rzek Osławy i Solinki. Tory o rozstawie 760 mm ułożono na podkładach dębowych. Do budowy mostów, przepustów, wiaduktów oraz murów oporowych sprowadzono wykwalifikowanych kamieniarzy z północy Włoch Trydentu. Niektórzy z włoskich kamieniarzy pozostali w Bieszczadach na stałe po zakończeniu prac budowlanych jak np. rodzina Meinardich. Oficjalnego otwarcia pierwszego odcinka Nowy Łupków – Cisna, 25 km dokonano 21 stycznia 1898 r. Stacja w Cisnej powstała na terenie przysiółka Majdan, gdzie zbudowano też parowozownię, budynki stacyjne, magazyn i budynki dla pracowników. Pierwszy tabor stanowiło 5 parowozów czteroosiowych opalanych drewnem, 15 wagonów osobowych, 70 platform i 100 wagonów kłonicowych do drewna.
Przy linii kolejowej zaczęły powstawać tartaki, które ożywiły gospodarczo ten rejon Bieszczadów. W latach 1900–1904 wraz ze wzrostem zapotrzebowania na drewno przedłużono linię kolejową z Majdanu o prywatny 15.2-km odcinek do Kalnicy przez Przysłup i Strubowiska. W Kalnicy istniała stacja towarowa, obsługiwana przez dwa własne parowozy i ok. 60 wagonów. Około 1908-1909 roku zbudowano odgałęzienie ze Strubowisk leśniczówki Szpickiery do Beskidu wyżej położonego przysiółka Smereka. Dołączono następnie także odcinek prywatny z Majdanu przez Liszną w kierunku Roztok Górnych.

1.2. Historia Eksploatacja do II wojny światowej
Po oddaniu do użytku, kolejka stała się koleją użytku publicznego, zarządzaną przez Cesarsko-Królewskie Koleje Państwowe kkStB. Jeździły nią średnio dwie pary rozkładowych pociągów towarowo-osobowych dziennie oraz pociągi z drewnem. W czasie I wojny światowej kolej służyła do celów wojskowych. Decyzją Austro-Węgier, wobec niepowodzeń na froncie wschodnim, na przełomie 1914/1915 kolejka została uszkodzona. Wysadzono mosty, przepusty, część urządzeń. Po odwrocie armii rosyjskiej w roku 1916 rozpoczęto odbudowę.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, kolejka stała się własnością Polskich Kolei Państwowych. Zarząd od 1920 roku sprawowała Okręgowa Dyrekcja Kolei Państwowych we Lwowie. Prawie dwukilometrowy odcinek torów między Balnicą a Solinką znalazł się za granicą słowacką i pociągi jeździły po nim tranzytem, eskortowane przez Straż Graniczną, aż do listopada 1938 roku, kiedy Polska wymogła na Słowacji korekty granic. W latach wielkiego kryzysu ograniczono przewozy pasażerskie i eksploatację lasów – w latach 30. kolejka wykonywała jeden kurs do Majdanu i z powrotem. Prywatny 5-km odcinek ze Strubowisk do Kalnicy rozebrano w bliżej nieustalonym czasie po 1918 roku, a odcinek do Roztok Górnych – przed 1938 rokiem. W 1936 roku zaprzestano eksploatacji odcinka Majdan – Beskid, aczkolwiek ponownie został on uruchomiony podczas okupacji.
W czasie II wojny światowej kolejka została przejęta pod zarząd niemieckiej Ostbahn i dość intensywnie użytkowana, przy tym częściowo zmodernizowana. W tym czasie rozstaw toru został zmieniony na ostateczny 750 mm. Oprócz pociągów z drewnem na potrzeby niemieckie, jeździły dwie, a w 1943 roku nawet trzy pary pociągów osobowych dziennie. Podczas walk Armii Czerwonej z Niemcami w drugiej połowie 1944 roku oraz dalszych walk z partyzantami UPA na tym terenie, infrastruktura kolejki uległa zniszczeniu, tory zostały w wielu miejscach rozebrane, a torowisko uszkodzone przez wykorzystywanie go jako drogi dla czołgów. Podkłady w części zużyto na budowę umocnień i na opał.

1.3. Historia Eksploatacja i rozbudowa w okresie powojennym
Bezpośrednio po wojnie rozpoczęto pewne prace naprawcze kolejki, lecz pierwsze pociągi uruchomiono dopiero w 1950 roku. Wobec opustoszenia Bieszczadów po akcji "Wisła”, PKP nie były jednak zainteresowane wznowieniem ruchu i w 1953 roku kolej została przekazana Lasom Państwowym. W związku z intensyfikacją gospodarki leśnej w Bieszczadach, podjęto w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych prace nad odbudową i modernizacją kolei. Do 1959 roku nastąpiła rozbudowa linii w kierunku północno-zachodnim ze Smolnika do Mikowa, gdzie połączono ją z odcinkiem dawnej 12-kilometrowej kolei prywatnej hr. Potockiego do Rzepedzi, zbudowanej w 1923 roku. W kierunku na wschód, w miejsce dawnej prywatnej linii Majdan – Kalnica – Beskid zbudowano w latach 1957–1964 nową niżej położoną linię Majdan – Cisna – Dołżyca – Przysłup – Wetlina – Moczarne, o długości prawie 37 km. Łącznie długość sieci wyniosła 73 km. Od 1958 roku koleją zarządzał Ośrodek Transportu Leśnego w Sanoku. Otrzymała w tym okresie nowe parowozy produkcji polskiej: 2 serii Px48 i 6 serii Kp4. Głównym odbiorcą drewna stał się nowo zbudowany kombinat drzewny w Rzepedzi, a kolej maksymalnie przewoziła 115–160 tysięcy m³ drzewa rocznie. W 1963 roku uruchomiono rozkładowy ruch pasażerski na liniach Nowy Łupków – Cisna, a następnie Rzepedź – Smolnik była to wówczas jedyna kolej użytku publicznego poza PKP. Przewozy pasażerskie były mało opłacalne i miały być zawieszone około 1975 roku, lecz na skutek wzrastającej turystyki i protestów przeciwko likwidacji, przywrócono je. W tym okresie przy kolejce pracowało ok. 300 osób. Pod koniec lat 70. trakcję parową zaczęto zastępować rumuńskimi lokomotywami spalinowymi serii Lyd2, jednakże w tym samym okresie też przewozy drewna zaczęły znacząco maleć, przejmowane przez dogodniejszy transport samochodowy. W 1990 roku kolej miała 6 lokomotyw spalinowych, 8 wagonów osobowych, 140 platform i 200 wagonów kłonicowych do drewna.
W obliczu kryzysu gospodarczego, a następnie przejścia na gospodarkę rynkową na przełomie lat 80. i 90., kolejce zagroziła likwidacja z uwagi na nierentowność. Sytuację pogorszyła upadłość głównego odbiorcy drewna drogą kolejową – Zakładów Przemysłu Drzewnego w Rzepedzi. Już w latach 80. wstrzymano ruch na odcinku z Wetliny do Moczarnego, a ostatecznie wyłączono ten odcinek z użytku w 1992 roku po wejściu w skład Bieszczadzkiego Parku Narodowego w 1991 roku. W 1991 roku zawieszono ruch na odcinku Dołżyca – Wetlina. Zaprzestano też od tego roku całorocznych rozkładowych przewozów pasażerskich, pozostawiając pociągi turystyczne w sezonie letnim. W tym czasie Ośrodek Transportu Leśnego w Sanoku został zlikwidowany, a kolej 1 kwietnia 1993 roku przekazano w zarząd Nadleśnictwu Cisna, przy jednoczesnej znacznej redukcji zatrudnienia. W 1994 roku Nadleśnictwo uruchomiło jeszcze przewozy pasażerskie na trasie Majdan – Wetlina, jednakże działalność kolei była nierentowna przewieziono ok. 14 tysięcy pasażerów. 1 grudnia 1994 roku kolej wyłączono z eksploatacji. Oddział Kolei Leśnej w Cisnej został postawiony w stan likwidacji, pracowników zwolniono, a część taboru oddano na złom. Przed fizyczną likwidacją uchroniło kolej dokonane w 1992 roku wpisanie jej układu komunikacyjnego, infrastruktury i części taboru do rejestru zabytków numer A-284.
W 1979 w Majdanie przy drodze do Cisnej utworzono skansen kolei leśnej, w którym eksponowano dwa składy pociągów z parowozami Kp4 i Px48. W 1987 roku podporządkowano go Muzeum Kolejnictwa, a w 1991 roku niszczejący bez dozoru tabor wywieziony został stamtąd do Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie.

1.4. Historia Odrodzenie jako kolej turystyczna
Z inicjatywy władz samorządowych i pracowników, w lipcu 1996 roku powołano Fundację Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, której przekazano w nieodpłatne użytkowanie majątek kolejki i trasę w granicach Nadleśnictwa Cisna. Zakupiono lokomotywy pocukrownicze i otwarte wagony letnie, przebudowane z towarowych. Profil działalności zmienił się na obsługę ruchu turystycznego w sezonie letnim od maja do września oraz w razie zapotrzebowania w innych terminach. Po przejęciu kolejki przez Fundację i pracach konserwacyjnych, 4 lipca 1997 wznowiono ruch pasażerski na 11-kilometrowej trasie z Majdanu do Przysłupu, i już w tym roku kolej przewiozła ponad 23 tysiące turystów. W 1998 roku uruchomiono pociągi na drugiej linii w kierunku zachodnim, do Balnicy i w wybrane dni do Woli Michowej 17 km. Początkowo obie trasy obsługiwano jednym pociągiem na dzień. Jednym z ograniczeń eksploatacyjnych kolei jest konieczność zatrudniania kilku hamulcowych w każdym pociągu, z uwagi na górski profil trasy i brak hamulców zespolonych w wagonach. W 2010 kolej miała 18 wagonów pasażerskich, w tym 10 letnich. Liczba pasażerów stale wzrastała i w 2007 roku po raz pierwszy przekroczyła 50 tysięcy, a w 2014 roku przekroczyła 100 tysięcy. W 2009 roku przywrócono ruch na odcinku z Woli Michowej do Smolnika, jednakże w 2011 ruch na odcinku Balnica – Smolnik został ponownie zawieszony. Od tego czasu pociągi w kierunku zachodnim kursują tylko do Balnicy 9 km. Od 2012 roku – po 23 latach przerwy – kolejka kursuje również w wybrane dni zimą w okresie ferii szkolnych; poza rozkładowymi uruchamiane są także pociągi specjalne.

2. Przewozy
W 1965 roku kolej przewiozła ponad 21 tysięcy pasażerów, a w latach 1971–1980 sprzedano ogółem 117 769 biletów. Na początku lat 80. przewozy wynosiły około 30 tys. pasażerów rocznie. Po spadku przewozów w latach 90., opisanym wyżej, w 2001 roku odrodzona kolejka przewiozła 32 tysiące pasażerów, w 2004 – 40 tys., w 2007 – 52 tys., w 2009 – 68 tys., w 2010 – 60 tys., w 2011 – 72 tys. W 2014 liczba pasażerów wyniosła 102 tysiące, w 2016 roku 127 tysięcy, w 2017 roku 138 tysięcy, a w 2018 roku 153 tysiące. W sezonie turystycznym dzienne przewozy wynosiły do ok. 1500 pasażerów.
Przewozy:

3. Wypadki
16 czerwca 1968 na trasie kolei wąskotorowej w odcinku Rzepedź – Prełuki doszło do zderzenia pociągu towarowego z drezyną, w wyniku czego rannych zostało 11 osób podróżujących drezyną.

4. Tabor
Czynny:
drezyna motorowa Dm101 typ WWM5, zbud. 1956
LP-Lyd2-07 24050/1980
lokomotywy spalinowe
drezyna motorowa Dm102 zmodernizowana w 2010
LP-Lyd2-05 24048/1980
LP-Lyd2-06 24049/1980
CWO-Lyd2-01 nr fabr. 24064/rok 1980; zakupiona z Cukrowni Przeworsk, pierwotnie Cukrownia Wożuczyn
Las-1884
parowozy
Nieczynny:
lokomotywa spalinowa Lxd2-347 ex Lxd2-321, 23224/1976, zakupiona 2006
lokomotywa spalinowa Wls180 46/1972
lokomotywy spalinowe Wls150 7616/1967, 7639/1967
parowóz Kp4-1257 3790/1957
parowóz Kp4-3772
lokomotywa spalinowa LP-Lyd2-01 23393/1977
Poprzedni:
Kp4-1258 3791/1957
Px48-1254-55
Kp4-1260 3794/1957
Kp4-1255 3390/1957
Kp4-1259 3793/1957
Px48-1253-55
parowozy
Kp4-1256 3708/1957

Dworzec autobusowy przy ul. Kazimierza Lipińskiego w Sanoku

Dworzec autobusowy w Sanoku – dworzec służący komunikacji autobusowej w Sanoku. W okresie PRL dworzec autobusowy w Sanoku był zlokalizowany na Placu Rewolucj...

Dworzec autobusowy "Okęcie” w Sanoku

Dworzec autobusowy "Okęcie” w Sanoku – nieistniejący dworzec służący komunikacji autobusowej w Sanoku. Był budowany od końca lat 70. Dworzec Miejskiej Komuni...

Lądowisko Sanok-Szpital

Lądowisko Sanok-Szpital – lądowisko sanitarne w Sanoku w województwie podkarpackim, znajdujące się przy Szpitalu Specjalistycznym, przy ul. 800-lecia 26 w dz...

Lotnisko Sanok-Baza

Lotnisko Sanok-Baza – lotnisko cywilne w Sanoku, w województwie podkarpackim, stanowiące od 1961 roku bazę Lotniczego Pogotowia Ratunkowego. Przeznaczone jes...

Autosan A1012T

Autosan A1012T Lider – autobus międzymiastowy produkowany od 1996 roku jako model A10-12T.01 Lider przez zakłady Autosan w Sanoku. Powstaje także w odmianach...

Sanok SN2

Sanok SN2 – oznaczenie tramwaju elektrycznego wytwarzanego w latach 1938–1939 w Zjednoczonych Fabrykach Maszyn, Kotłów i Wagonów L. Zieleniewski-Fitzner i Ga...

Autosan A1112T

Autosan A1112T – seria autobusów turystycznych rodziny A11 produkowanych od 1999 roku przez zakłady Autosan w Sanoku. Produkowano również ich odmiany międzym...

Konstal ND

ND – wagony tramwajowe doczepne produkowane od 1948 roku. Wagony ND początkowo produkowane były w Zjednoczonych Fabrykach Maszyn, Kotłów i Wagonów L. Zieleni...

Sanok Dąbrówka

Na 15 listopada 1895 zaplanowano otwarcie stacji kolejowej "Dąbrówka – Sanok”, dla pociągów osobowych. Na początku XX wieku przez stację kursował pociąg ze L...

Sanok (stacja kolejowa)

Budynek został zbudowany przez władze C. K. Austro-Węgier w 1884 roku w związku z uruchomieniem nowej linii kolejowej w ramach Kolei Transwersalnej w tym sam...

Autosan A1010M Medium

W 1995 roku wyprodukowano pierwszą serię informacyjną 10 sztuk autobusów Autosan A10-10M. Konstrukcja tego modelu była oparta na spawanej podłużnicowo–kratow...